नेपाली सेना दिवसका अवसरमा टुँडिखेलस्थित सैनिक मञ्चमा अमेरिकी सैनिक ब्याण्डको प्रस्तुति भएपछि सार्वजनिक वृत्तमा व्यापक चर्चा भयो। केहीले यसलाई सामान्य कूटनीतिक अभ्यासका रूपमा लिए भने केहीले राष्ट्रिय स्वाभिमान र परम्परासँग जोडेर आलोचना गरे। लोकतान्त्रिक समाजमा प्रश्न उठ्नु अस्वाभाविक होइन। तर प्रश्न उठाउने शैली, आधार र उद्देश्य स्पष्ट हुनुपर्छ। कुनै पनि विषयलाई सन्दर्भविहीन बनाउँदै सामाजिक सञ्जालमा सनसनी फैलाउनु भन्दा तथ्य, परम्परा र कूटनीतिक अभ्यासको समग्र परिप्रेक्ष्यमा हेर्नु परिपक्वता हुन्छ।
नेपाल र अमेरिकाबीच १९४७ देखि कूटनीतिक सम्बन्ध कायम छ। त्यसयता दुई देशबीच विकास सहायता, शिक्षा, स्वास्थ्य, विपद् व्यवस्थापन, शान्ति स्थापना र सुरक्षाका विविध आयाममा सहकार्य हुँदै आएको छ। अमेरिकामा बसोबास गर्ने नेपाली समुदायले शिक्षा, अनुसन्धान, उद्यमशीलता र पेशागत क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपस्थिति बनाएको छ। यस्तो बहुआयामिक सम्बन्धको पृष्ठभूमिमा कुनै औपचारिक सैनिक सांस्कृतिक प्रस्तुति भएको विषयलाई तत्कालै नकारात्मक संकेतका रूपमा अर्थ्याउनु अघि सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध केवल सरकार–सरकारको औपचारिकता मात्र होइन, जन–जनबीचको विश्वास र आपसी सम्मानको पनि विषय हो।
सैन्य कूटनीति आजको विश्व व्यवस्थाको स्वीकृत अंग हो। सेनाबीचको तालिम आदान–प्रदान, संयुक्त अभ्यास, औपचारिक समारोहमा सहभागिता र सांस्कृतिक प्रस्तुति जस्ता कार्यक्रमले पारस्परिक समझदारी र पेशागत दक्षता अभिवृद्धिमा योगदान पुर्याउँछन्। नेपाली सेना विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त मुलुकमा शान्ति स्थापना कार्यमा अग्रपंक्तिमा रहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनमा नेपाली सेनाको भूमिकाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विश्वसनीयता कमाएको छ। त्यस्तै, मित्र राष्ट्रहरूसँग तालिम लिनु र दिनु दुवै अभ्यास रहँदै आएको छ। कतिपय देशका राष्ट्रिय दिवसमा नेपाली सैनिक टोली अतिथिका रूपमा सहभागी भएको उदाहरण पनि छन्। यस सन्दर्भमा मित्र राष्ट्रका सैनिक प्रतिनिधिमण्डलले सेना दिवसमा सांस्कृतिक प्रस्तुति दिनु पूर्णतः असामान्य घटना हो भनेर निष्कर्ष निकाल्नुअघि तथ्य जाँच आवश्यक हुन्छ।
तर यति भन्दैमा प्रश्न उठाउनै नहुने भन्ने होइन। राज्यका हरेक निर्णय र अभ्यास पारदर्शी हुनुपर्छ। यदि कुनै पक्षलाई लाग्छ कि यसले स्थापित परम्परा उल्लङ्घन गरेको छ, राष्ट्रिय हितसँग असंगत छ वा प्रक्रियागत कमजोरी छ, त्यसबारे औपचारिक रूपमा सरकारसँग स्पष्टीकरण माग्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो। संसद, संसदीय समितिहरू, परराष्ट्र र रक्षा मन्त्रालय, सम्बन्धित निकायहरू यसका लागि खुला छन्। नीति र अभ्यासबारे गम्भीर असहमति भए त्यसको समाधान संस्थागत संवादबाट खोजिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा आरोप–प्रत्यारोप र भावनात्मक भाष्यले समाधान होइन, विभाजन बढाउँछ।
यहाँ अर्को संवेदनशील पक्ष पनि छ। विदेशमा बसोबास गर्ने ठूलो नेपाली समुदायले नेपाल–अमेरिका सम्बन्धलाई प्रत्यक्ष अनुभव गरिरहेको छ। सार्वजनिक रूपमा व्यक्त गरिने टिप्पणीहरूले उनीहरूको मनोबल र पहिचानमा प्रभाव पार्न सक्छ। कूटनीतिक सम्बन्धहरू केवल उच्च तहका भेटघाटमा सीमित हुँदैनन्, ती सम्बन्धहरू प्रवासी समुदाय, विद्यार्थी, पेशाकर्मी र व्यवसायीहरूमार्फत दैनिक जीवनमा पनि प्रतिबिम्बित हुन्छन्। त्यसैले सार्वजनिक अभिव्यक्तिमा संयमता आवश्यक हुन्छ।
साथै, हामीले आफ्नै अभ्यासतर्फ पनि हेर्नुपर्छ। नेपाली सेना सरकारको निर्णय र आदेशअनुसार अन्तर्राष्ट्रिय तालिम, अभ्यास र औपचारिक कार्यक्रममा सहभागी हुन्छ। शान्ति स्थापना मिसनमा संलग्न हुँदा विभिन्न देशका सेनासँग सहकार्य गर्छ। यदि हामी आफ्ना सैनिकलाई विश्व समुदायसँग सहकार्य गर्न पठाउँछौं भने विश्व समुदायका प्रतिनिधिहरूले पनि औपचारिक निमन्त्रणामा सहभागी हुन सक्ने वातावरणलाई सैद्धान्तिक रूपमा अस्वीकार गर्न गाह्रो हुन्छ। मुख्य कुरा बराबरी, पारदर्शिता र राष्ट्रिय हितको रक्षा हो।
आजको सूचना प्रविधिको युगमा कुनै पनि घटना केही घण्टामै भाइरल हुन्छ। तर भाइरल हुनु नै सत्यको प्रमाण होइन। अपूर्ण जानकारी, आंशिक भिडियो क्लिप र भावनात्मक शीर्षकले धारणा निर्माण गर्छन्। त्यसैले नागरिक र मिडिया दुवैले तथ्य जाँच्ने, आधिकारिक धारणा बुझ्ने र विभिन्न दृष्टिकोण सुन्ने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ। सनसनीले तात्कालिक ध्यान त खिच्छ, तर दीर्घकालीन हितमा प्रायः नोक्सान पुर्याउँछ।
अन्ततः, राष्ट्रहितको बहस तर्क, तथ्य र संयमतामा आधारित हुनुपर्छ। मित्रता र कूटनीतिक सम्बन्धलाई अन्ध समर्थन गर्ने होइन, तर बिना प्रमाण शङ्काको चश्माबाट मात्र हेर्ने पनि होइन। यदि परम्परा, संवेदनशीलता वा प्रक्रियागत पक्षमा प्रश्न छन् भने त्यसको समाधान संस्थागत संवादबाट खोजौं। भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन, विवेकपूर्ण विश्लेषण हाम्रो शक्ति हो। यही दृष्टिकोणले मात्र हामी आफ्नो स्वाभिमान जोगाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई सन्तुलित र परिपक्व ढङ्गले अघि बढाउन सक्छौं।
