२ कार्तिक – तिहार, जसलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ, नेपालमा दशैंपछि मनाइने दोस्रो ठूलो र सबैभन्दा रंगीन पर्व हो। यसको मूलमा केवल रमाइलो वा सजावट होइन, जीवन, मृत्यु, प्रकृति, श्रम र सम्बन्धको गहिरो दार्शनिक अर्थ समेटिएको छ। यो पाँच दिन लामो पर्वले उज्यालोको माध्यमबाट अन्धकार हटाउने मात्र होइन, आत्मज्ञान, कृतज्ञता र सहअस्तित्वको सन्देश पनि दिन्छ। तिहारले मानवलाई प्रकृति र पशुपक्षीसँगको सम्बन्ध सम्झाउँछ, जसले जीवनको सम्पूर्ण चक्रलाई पूर्ण बनाउँछ। “तमसो मा ज्योतिर्गमय” अर्थात् “अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजाऊ” भन्ने उपनिषदको वाक्य नै यस पर्वको आत्मा हो।
तिहारको पहिलो दिनलाई काग तिहार भनिन्छ। कागलाई यमराजको दूतका रूपमा मानिन्छ, जसले शुभ र अशुभ दुवै सन्देश ल्याउने विश्वास छ। बिहानै कागलाई खाना अर्पण गरेर सन्देशवाहक प्रतिको सम्मान प्रकट गरिन्छ। गरुड पुराणमा उल्लेख छ—“काकः सन्देशवाहकः सदा धर्मस्य चिन्तकः।”यसको अर्थ हो, काग केवल पक्षी होइन, धर्म र सजगताको प्रतीक हो।
पुरातन समयमा सन्देश र खबर कागमार्फतै पुग्ने विश्वास थियो, त्यसैले यस दिन उसलाई सम्मान गरिन्छ। आजको सन्दर्भमा काग तिहारले सन्देशको मूल्य बुझाउँछ सूचना, सञ्चार र सत्यताको महत्त्व। आधुनिक युगमा, जहाँ गलत सूचनाले समाजमा भ्रम र विभाजन ल्याउँछ, त्यहाँ काग तिहारले सन्देश दिन्छ कि सन्देश साँचो, स्पष्ट र जिम्मेवार हुनुपर्छ। यसले मानिसलाई सुन्ने, बुझ्ने र विवेक प्रयोग गर्ने संस्कारको स्मरण गराउँछ।
दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई निष्ठा, सतर्कता र सुरक्षा प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। हिन्दू धर्ममा कुकुरलाई धर्मराज यमराजको द्वारपाल मानिन्छ। महाभारतको अन्त्यतिरको कथाले यस पर्वसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ। जब युधिष्ठिर स्वर्गारोहणका लागि हिमालय चढ्दै थिए, उनको साथमा एक कुकुर पनि थियो। देवताले जब उनलाई स्वर्गमा प्रवेश गर्न कुकुर त्याग्न भने, उनले अस्वीकार गर्दै भने—“अनर्थकं यदि त्यागो मित्रं धर्मस्य का गति:” अर्थात् “जो मित्र वा विश्वासी जीवलाई त्याग्छ, उसले धर्म गुमाउँछ।”
यही कथाले कुकुर तिहारको आत्मा प्रकट गर्छ। कुकुर तिहारले हामीलाई निष्ठा, करुणा र कृतज्ञताको मूल्य सिकाउँछ। आधुनिक समाजमा जहाँ सम्बन्धहरू स्वार्थमा सीमित हुँदै गएका छन्, यो दिनले साँचो प्रेम र बफादारीको अर्थ सम्झाउँछ। साथै, यो पशुप्रेम र सह–अस्तित्वको दर्शन पनि हो, जसले मानव र जनावरबीचको सम्बन्धलाई पवित्र दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ।
तेस्रो दिनलाई लक्ष्मीपूजा भनिन्छ, जुन तिहारको सबैभन्दा उज्यालो रात हो। बिहान गाईको पूजा गरेर गाई तिहार मनाइन्छ, किनभने गाईलाई धन र समृद्धिको स्रोत मानिन्छ। गाईको दूध, गोबर र गोमूत्र कृषि र स्वास्थ्यका दृष्टिले अत्यन्त उपयोगी छन्। साँझमा घर–आँगन सफा गरेर दियो बालिन्छ, झिलिमिली बत्ती बालिन्छ, र देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ। लक्ष्मी केवल धनकी देवी होइनन्, श्रम, शुद्धता र सत्यकी देवी पनि हुन्।
ऋग्वेदमा भनिएको छ—“श्रियं च मे लभतां मातरं च मे।” यसको अर्थ हो—हे लक्ष्मी, मलाई समृद्धि र मातृत्व प्रदान गर। यो श्लोकले देखाउँछ कि लक्ष्मी पूजा केवल धन कमाउने चाहना होइन, प्रेम, आस्था र सादगीमा आधारित समृद्धिको आकांक्षा हो। लक्ष्मी तिहारले सन्देश दिन्छ कि साँचो समृद्धि श्रम, शुद्धता र सदाचारमा निहित हुन्छ। आजको भौतिक युगमा जहाँ धनको प्रदर्शन र विलासको दौड चलेको छ, त्यहाँ यो दिनले साँचो सम्पत्ति भनेको सादगी, सन्तोष र कर्मठता हो भन्ने स्मरण गराउँछ।
चौथो दिन फरक–फरक रूपले मनाइन्छ। कतै गोरु तिहार, कतै गोवर्द्धन पूजा, कतै म्ह पूजा र कतै नेपाल संवत् नयाँ वर्षको रूपमा। गोवर्द्धन पूजामा भगवान कृष्णले इन्द्रको अहंकार तोड्न गोवर्द्धन पर्वत उठाएर गाई र गाउँको रक्षा गरेको कथा सम्झाइन्छ। भागवत पुराणमा भनिएको छ—“गोविन्दो गोकुलं रक्षन् गोवर्द्धनं धराम्यहम्।” यसको अर्थ हो—गोविन्द (कृष्ण) ले गाई र गोकुलको रक्षा गर्न गोवर्द्धन पर्वत उठाए। यो कथा केवल धार्मिक चमत्कार होइन, कृषिप्रधान जीवनप्रतिको कृतज्ञता हो। प्रकृति र श्रमको सम्मान नै यो दिनको सार हो।
नेवार समुदायमा यसै दिन म्ह पूजा गरिन्छ। “म्ह” शब्दको अर्थ आत्मा हो, र म्ह पूजाको अर्थ आत्मचेतना र आत्मसम्मान हो। यो पूजा आत्मालाई भगवानको अंशका रूपमा स्वीकार गर्दै आफ्ना गुण, कर्म र अस्तित्वको आराधना गर्ने परम्परा हो। यसले भन्छ—पहिले आफूलाई चिन्नु, अनि मात्र संसारलाई बुझ्नु। यस दिन सुरु हुने नेपाल संवत् पनि हाम्रो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो, जसले स्वाभिमान, स्वतन्त्रता र नेपालीपनको सन्देश दिन्छ।
पाँचौं र अन्तिम दिन भाइ टीका हो, जुन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सुरक्षा र आशीर्वादको प्रतीक हो। पौराणिक कथाअनुसार, यमराजकी बहिनी यमुनाले आफ्ना दाजुलाई टीका लगाएर दीर्घायुको वर मागेकी थिइन्। त्यसै समयदेखि भाइटीका संस्कार सुरु भएको मानिन्छ। स्कन्द पुराणमा भनिएको छ—“यमुनायाः कृते स्नानं यः करोति दिने दिने, स सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं लभते नरः।” यसको अर्थ हो—जो यमुनाको सन्देश सम्झँदै स्नान र पूजा गर्छ, ऊ सबै पापबाट मुक्त भई मोक्ष प्राप्त गर्छ। भाइ टीकाले पारिवारिक स्नेह मात्र होइन, समानता र सम्मानको भावना पनि फैलाउँछ। यसले दिदीबहिनीलाई सुरक्षाको प्रतीक र दाजुभाइलाई जिम्मेवारीको प्रतीकका रूपमा जोड्छ।
तिहारको धार्मिक र दार्शनिक पक्ष बुझ्दा, यो केवल पूजा र बत्तीको पर्व होइन, जीवन र मृत्युबीचको सन्तुलन बुझाउने दार्शनिक अभ्यास हो। यमराजसँग सम्बन्धित भएकाले यसलाई यम पञ्चक भनिन्छ। गरुड पुराणमा भनिएको छ—“मरणं यदृच्छया नैनं भयेन बाधते।” अर्थात् धर्मी मानिस मृत्युबाट डराउँदैन, किनभने मृत्यु पनि जीवनचक्रको एक अंग हो। तिहारले मृत्युको भयलाई जीवनको मूल्यसँग जोड्दै सन्देश दिन्छ—मृत्यु अन्त्य होइन, चेतनाको निरन्तरता हो। यस अर्थमा, तिहार आत्मज्ञान र शान्तिको पर्व हो, जसले मानिसलाई मृत्युको सत्य स्वीकृत गर्दै जीवनलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउने प्रेरणा दिन्छ।
ऐतिहासिक रूपमा पनि तिहारको जड कृषि र प्रकृतिसँग गाँसिएको छ। बाली भित्र्याएर देवता र जनावरप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्पराबाट यसको सुरुवात भएको मानिन्छ। प्रकृतिले दिएको समृद्धिको आभार व्यक्त गर्दै मानिसले पशुपक्षी र वातावरणसँग सहअस्तित्वको संस्कार विकसित गरेको हो। त्यसैले तिहार मानव–प्रकृति सम्बन्धको पवित्र अभिव्यक्ति हो।
सांस्कृतिक दृष्टिले तिहारले नेपाली समाजमा एकता, माया र सौहार्दको भावना बलियो बनाउँछ। देउसी र भैलोको परम्पराले समुदायबीच सम्बन्ध मजबुत बनाउँछ। यो गीत र नृत्य मात्र होइन, सामूहिक सहकार्य र साझा आनन्दको प्रतीक हो। तिहारले धर्म, जात, भाषा वा वर्गभन्दा माथि उठेर सबैलाई उज्यालो र प्रेमको साझा धागोमा बाँध्छ।
तर समयसँगै तिहारमा केही विकृति पनि देखिन थालेका छन्। अत्यधिक बिजुली बत्ती, प्लास्टिकको सजावट, पटाका र ध्वनि प्रदूषणले वातावरणीय सन्तुलन बिगारिरहेको छ। आर्थिक प्रतिस्पर्धा, देखावटी खर्च र विलासी प्रदर्शनले पर्वको आध्यात्मिकता हराउँदै गएको छ। देउसी–भैलोका नाममा कतै अश्लीलता, मद्यपान र दुर्व्यवहारका घटना पनि बढिरहेका छन्। यसले तिहारको मौलिक स्वरूपमाथि खतरा निम्त्याएको छ। त्यसैले अहिले आवश्यक छ कि हामी तिहारलाई पर्यावरणमैत्री, सामाजिक जिम्मेवार र सांस्कृतिक मर्यादायुक्त रूपमै मनाऔं।
यसका लागि माटोका दियो, प्राकृतिक फूल, स्थानीय परिकार र पुनःप्रयोग योग्य सामग्रीको प्रयोग गर्नुपर्छ। बत्तीको चकाचौंधभन्दा पनि मनको उज्यालोमा ध्यान दिनुपर्छ। देउसी–भैलोमा संस्कृति र संगीतको शुद्धता जोगाउनु पर्छ। तिहारले हाम्रो जीवनमा करुणा, संयम र जिम्मेवारीको उज्यालो फैलाओस्, यही यसको साँचो अर्थ हो।
अन्ततः तिहार केवल उज्यालोको पर्व होइन, यो आत्मजागरणको पर्व हो। कागदेखि कुकुर, गाईदेखि मानवसम्म सबै जीवको सम्मान गरेर तिहारले सहअस्तित्व, कृतज्ञता र प्रेमको दर्शन दिन्छ। आजको भौतिकताले ग्रस्त समाजमा तिहारले हामीलाई सम्झाउँछ—उज्यालो बाहिर होइन, हाम्रै मनभित्र बाल्नुपर्छ। जब हरेक व्यक्ति भित्रको अन्धकार मेट्छ र करुणा, सत्य र विवेकको दियो बाल्छ, तब मात्र समाज उज्यालो हुन्छ। तिहारको साँचो अर्थ र संदेश भनेको जीवन र चेतनाको प्रकाश फैलाउने, आत्मसम्मान र सहअस्तित्वको मूल्य पुनः स्थापित गर्ने नै हो ।
यस बर्षको तिहार (शुभ दीपावलीको) सबैमा शुभकामना ।
