क्षितिज विक्रम खनाल –
श्रावण- १२, बुटवल- श्रावण महिना हिन्दू धर्ममा अत्यन्तै पवित्र र विशेष मानिन्छ। नेपाल, भारत र अन्य हिन्दू सभ्यताहरू बसोबास गर्ने स्थानहरूमा यो महिनाको आगमनसँगै वातावरणमा एक किसिमको भक्ति, उल्लास र हरियालीको स्पन्दन चल्छ। विशेष गरी सोमवारका दिनहरू — जुन भगवान शिवलाई समर्पित हुन्छन् — श्रावण महिनामा अझ बढी महत्वपूर्ण ठानिन्छन्। श्रद्धा, आस्था, अनुशासन र आत्मशुद्धिको अभ्यास गर्ने यो समयमा शिवभक्तहरू बिहान सबेरै उठ्छन्, स्नान गर्दछन्, व्रत बस्छन्, मन्त्र जप्छन्, र शिवलिंगमा जल, दूध र बेलपत्र अर्पण गर्दै भगवान शिवको आराधनामा लीन हुन्छन्।
श्रावण महिनाको महत्व केवल पूजापाठमा सीमित छैन। यो समय धार्मिक चिन्तनको, शुद्धताको अभ्यास गर्ने, र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर पनि हो। हरियालीले ढाकिएको प्रकृति, शीतल वर्षा, सुगन्धित माटोको गन्ध — यी सबैले आत्मालाई झनै आध्यात्मिक बनाउँछ। महिलाहरू हरियो चुरा, सारी, मेहन्दी लगाएर सौभाग्यको कामना गर्छन्, बालबालिकाहरू शिवजीको कथा सुन्छन्, र वृद्धहरूले आफ्नो अनुभव बाँड्छन् — यिनै कुराहरूले श्रावण महिना एक समग्र सांस्कृतिक चाड बनाउँछ।
सोमवार आफैँमा भगवान शिवको प्रिय दिन हो। ‘सोम’ शब्द चन्द्रमासँग सम्बन्धित छ, र चन्द्रमा भगवान शिवको शिरमा विराजमान रहेको कथा धेरैलाई थाहा नै छ। यसैले सोमबारको दिन शिवपूजा गर्नु अझ फलदायी मानिन्छ। श्रावण महिनामा हरेक सोमवार विशेष व्रत, पूजा र साधनाको दिन बनाइन्छ — नारीहरू उत्तम वरको कामनामा व्रत बस्छन्, विवाहितहरू दाम्पत्य जीवनको सुखको लागि, र अरूले स्वास्थ्य, सन्तान, र समृद्धिको कामनामा भगवान शिवलाई अर्पण गर्छन्।
पौराणिक कथा अनुसार, जब समुद्र मन्थन भएको थियो, त्यतिबेला हलाहल नामक घातक विष निस्किएको थियो जसले सम्पूर्ण सृष्टिलाई खतरा बनाएको थियो। त्यसबेला भगवान शिवले त्यो विष पिएर आफ्नै घाँटीमा थामे — जसले गर्दा उनी ‘नीलकण्ठ’ भनिए। त्यो विषको तापलाई शान्त पार्न देवताहरूले उनलाई जल चढाएका थिए, र त्यही परम्परा आजसम्म पनि श्रावणमा जल चढाउने रूपमा जीवित छ।
अर्को लोकप्रिय कथा अनुसार, पार्वतीले भगवान शिवलाई प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी थिइन्, जसमा श्रावण महिनाभर सोमवार व्रत पनि समावेश थियो। उनको निष्ठा र धैर्यताबाट प्रसन्न भएर भगवान शिवले उनलाई स्वीकार गरे। यही विश्वासले आज पनि अविवाहित युवतीहरू शिवजस्तै जीवनसाथी मिलून् भन्ने आशाले श्रावणकाे सोमबार व्रत बस्छन् ।
श्रावण सोमबारको व्रत विधिपूर्वक गरिन्छ। बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र लगाउने, शिवलिंगमा जल, दूध, दही, घिउ, मह र चन्दन चढाउने परम्परा छ। बेलपत्र, धतूरा, दूबो अर्पण गर्दै “ॐ नमः शिवाय” वा महामृत्युञ्जय मन्त्र जप गर्ने चलन अत्यन्त प्रभावशाली मानिन्छ। व्रत बस्नेहरूले प्रायः दिनभर निराहार वा फलाहारमा बिताउँछन्, साँझपख व्रत कथा सुन्छन् वा वाचन गर्छन्। यस्तो साधनाले शरीर र मन दुवैमा अनुशासन, एकाग्रता र शुद्धताको अभ्यास गराउँछ।
नेपालका प्रसिद्ध शिवस्थलहरू — काठमाडौँको पशुपतिनाथ, खोटाङको हलेसी, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, तानसेनको केदारेश्वर वा तराईका शिवालयहरू — सबैजसोमा श्रावण सोमबार विशेष मेला लाग्छ। भजनकीर्तन, हवन, रूद्री पाठ, पञ्चामृत पूजा र आरतीले ती स्थलहरू भक्ति भावमा रंगिन्छन्। भक्तजनहरू आस्थापूर्वक लामो यात्रा तय गर्छन्, व्रत बस्छन्, शिवको दर्शन गर्दछन् र जीवनमा शान्तिको कामना गर्छन्।
वास्तवमा श्रावण सोमबार केवल धार्मिक कार्य होइन — यो एक प्रकारको जीवनशैली पनि हो। शारीरिक संयम, मानसिक एकाग्रता, आध्यात्मिक जागरण र सामाजिक एकताको अभ्यास यही व्रतमार्फत सम्भव हुन्छ। ध्यान, पूजा, मन्त्रजप, मौनता — यी सबै अभ्यासहरूले आजको व्यस्त जीवनमा एउटा सन्तुलन ल्याउँछन्। यो व्रत परिवारभित्र एकताको भावना बढाउँछ, आन्तरिक शुद्धताको अनुभूति गराउँछ र समाजमा सहिष्णुता र शान्तिको सन्देश दिन्छ।
आजको डिजिटल युगमा पनि यो परम्परा हराएको छैन। बरु नयाँ रूप लिएको छ। धेरैले भर्चुअल रूपमा आरतीमा सहभागी हुन्छन्, कथा सुन्छन्, अनलाइन पूजा सेवा लिन्छन्, र सामाजिक सञ्जालमार्फत शिवभक्ति प्रसार गर्छन्। युवापुस्ता पनि श्रावण सोमवारलाई आधुनिक जीवनसँग जोडेर पालना गर्न थालेका छन् — जसले परम्परा र प्रविधिको सन्तुलन प्रस्तुत गर्छ।
श्रावण महिनाको धार्मिक महत्त्व वेद र पुराणहरूमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। ऋग्वेदमा वर्णन गरिएको प्रसिद्ध महामृत्युन्जय मन्त्र —
“ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्॥”
(ऋग्वेद ७.५९.१२)— यो मन्त्र भगवान शिवको आराधनामा प्रयोग गरिन्छ, जहाँ मृत्युको भयबाट मुक्त भएर अमरत्वको कामना गरिन्छ।
त्यस्तै स्कन्दपुराणमा भनिएको छ:
“श्रावणे मासि सोमेशं भक्त्या यः पूजयेत् नरः।
सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति॥”
( स्कन्दपुराण, नागरखण्ड)— जस अनुसार श्रावण महिनामा भक्तिपूर्वक सोमेश्वर (शिव)को पूजा गर्ने व्यक्तिका सात जन्मसम्मका पापहरू पनि क्षणमै नष्ट हुने विश्वास गरिन्छ।
अर्को प्रसिद्ध श्लोक ब्रह्मवैवर्त वा शिवपुराणमा उल्लेख गरिएको छ:
“त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रयायुधम्।
त्रिजन्म पापसंहारं बिल्वपत्रं शिवार्पणम्॥”
( ब्रह्मवैवर्त पुराण वा शिवमहिमा वर्णन खण्ड)— बेलपत्रको त्रिदललाई त्रिनेत्रधारी शिवलाई अर्पण गर्दा तीन जन्मका पापहरू नष्ट हुने भनिएको छ।
यसरी हेर्दा श्रावण सोमबार केवल पूजा र व्रतको पर्व मात्र होइन, जीवन दर्शनको अभ्यास पनि हो। जहाँ प्रकृति, आध्यात्मिकता, श्रद्धा, सामाजिकता र स्वअनुशासन एकै ठाउँमा समाहित हुन्छ। भगवान शिवको करुणा र शक्ति मार्फत हामी हाम्रो जीवनलाई सकारात्मक मार्गतर्फ मोड्न सक्छौं। हामीभित्रको आत्मशक्ति, सहिष्णुता, र भक्ति भावको पुनर्जागरण होस् भन्ने सन्देस हो श्रावण महिनाको।
