९ भदौ, बुटवल- नेपाली समाजमा हरितालिका तीज केवल एक पर्व मात्र होइन, यो नारी जीवनको आध्यात्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक आयामसँग गहिरो रूपमा जोडिएको सशक्त माध्यम हो। प्रत्येक वर्ष महिलाहरू यस पर्वमार्फत एकताबद्ध भएर आफ्ना भावनाहरू व्यक्त गर्ने, परिवार र समाजमा सद्भाव बढाउने र आफ्नै शक्ति र पहिचान पत्ता लगाउने अवसर पाउँछन्। हरितालिका तीजको कथा, शास्त्रीय महत्व र यसले जीवनमा पार्ने बहुआयामिक प्रभावलाई बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

हरितालिका तीजको मूल कथा देवी पार्वतीको कठोर तपस्या र भगवान शिवप्रतिको अटल प्रेममा आधारित छ। शिव पुराण र स्कन्द पुराण जस्ता ग्रन्थहरूमा यसको विस्तृत वर्णन पाइन्छ। कथाअनुसार, सतीदेवीले आफ्नो शरीर त्यागेपछि पार्वतीको रूपमा पुनर्जन्म लिइन्। बाल्यकालदेखि नै पार्वतीको मनमा शिवप्रतिको अगाध प्रेम र भक्ति थियो। पार्वतीका पिता, हिमालयले, उनको विवाह भगवान विष्णुसँग गराउन चाहन्थे। तर पार्वतीले शिवलाई मात्र आफ्नो पति मानिन्। उनले पिताको इच्छाविरुद्ध गएर शिवलाई प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्ने निर्णय गरिन्।

यस कार्यमा उनका सखीहरूले उनलाई सहयोग गरे। पार्वतीका सखीहरूले उनलाई पिताको इच्छाबिरुद्ध हरण गरी घना वनमा लगेर लुकाए, जहाँ उनले निराहार व्रत बसिन् र शिवलाई प्राप्त गर्न तपस्या गरिन्। यही कारणले यस व्रतको नाम ‘हरितालिका’ रहन गयो, जहाँ ‘हरित’को अर्थ ‘हरण गर्नु’ र ‘आलिका’को अर्थ ‘सखी’ हो। पार्वतीले वनमा गएर अन्न, जल र सुखसुविधाको त्याग गरी वर्षौंसम्म तपस्या गरिन्। उनी वर्षा, घाम, जाडो र आँधीको पर्वाह नगरी तपस्यामा लीन भइन्। उनको भक्ति र समर्पण यति गहिरो थियो कि स्वयं भगवान शिव पनि प्रभावित हुन पर्यो। शिव पुराणमा यस तपस्याको महत्वलाई यसरी वर्णन गरिएको छ:
तपोवनं व्रतं पार्वत्याः सर्वसिद्धिकरम्।
शिवाय समर्प्येण सती सुखं प्राप्नोति च॥
अर्थात्, “पार्वतीको तपोवन व्रत सबै सिद्धिहरू दिने मानिन्छ। आफ्नो समर्पणबाट पार्वती भगवान शिवसँग जीवनमा सुख प्राप्त गरिन ।” यो कथा आजका महिलाहरूलाई आफ्नो लक्ष्य र उद्देश्यप्रति दृढ रहन, धैर्य र समर्पणका साथ अगाडि बढ्न तथा आफ्नो आत्मबल कहिल्यै कमजोर नपार्न प्रेरित गर्छ।

हरितालिका तीजको व्रत केवल पौराणिक कथाको स्मरण मात्र नभई यो एक गहिरो शास्त्रीय अनुष्ठान पनि हो। शास्त्रहरूले यस व्रतको विधि र महत्वबारे स्पष्ट उल्लेख गरेका छन्। भदौ महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिमा महिलाहरू निर्जला (अन्न र पानी दुवै नखाई) व्रत बस्छन्। वासिष्ठस्मृतिमा उल्लेख छ:
पार्वत्याः व्रतं यः करोति न हन्यते।
सुखसमृद्धि आयुः लक्ष्मीश्च सम्पत् वर्धते॥
अर्थात्, “पार्वतीको व्रत बस्ने व्यक्तिलाई कुनै हानि हुँदैन। उनको जीवनमा सुख, समृद्धि, दीर्घायु र धनको आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ।”

शास्त्रीय दृष्टिले यो व्रत आत्मनियन्त्रण र संयमको अभ्यास हो। व्रत बस्दा मानिस आफ्नो मन र इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ। यसले जीवनमा अनुशासन, धैर्य र आत्मबलको विकास गर्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार व्रत बस्नाले शरीर र मन शुद्ध हुन्छ, पाप नष्ट हुन्छ र जीवनमा सकारात्मक ऊर्जाको प्रवाह हुन्छ। यस दिन महिलाहरूले रातो रंगको वस्त्र लगाउने चलन छ। रातो रंग विजय, शक्ति र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ। शिव र पार्वतीको पूजा, फलफूल, र शुद्ध जल चढाउँदा भक्तिभावको विकास हुन्छ।

हरितालिका तीजको व्रतको सबैभन्दा गहिरो पक्ष यसको आध्यात्मिक महत्व हो। यो व्रत बाहिरी पूजा र अनुष्ठान मात्र नभएर आन्तरिक शुद्धीकरणको प्रक्रिया पनि हो। उपवास र पूजाले मनमा रहेका नकारात्मक विचार हटाउन मद्दत गर्छ भने व्रतले मानिसलाई भित्रको मानसिक शक्ति र आत्मबल पहिचान गर्न अवसर दिन्छ। पूजा, ध्यान र भजनले मानसिक शान्ति र स्थिरता बढाउँछ। शिवपुराणमा पार्वतीको तपस्यालाई ‘परम श्रम’ अर्थात् ‘सर्वोच्च तपस्या’ भनिएको छ:
तपोवनं व्रतमिति स्मृतम्, पार्वत्याः श्रमः परमम्।
यत्र व्रतम् समारभ्यते तत्र शिवस्नेहः सदा॥
यसको अर्थ हो कि जहाँ व्रत आरम्भ हुन्छ, त्यहाँ सधैं शिवजीको स्नेह प्राप्त हुन्छ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि पूर्ण समर्पणले सफलता र फल सुनिश्चित गर्छ।

तीज पर्व केवल धार्मिक र आध्यात्मिक मात्र नभएर सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ। यो पर्वले महिलाहरूलाई एक ठाउँमा भेला गराउने, आफ्ना मनका कुरा साटासाट गर्ने र भावनात्मक रूपमा जोडिने अवसर दिन्छ। माइतीघरमा भेला हुने चलनले परिवारका सदस्यहरूबीचको प्रेम र सद्भाव अझ गहिरो बनाउँछ। तीजका गीत र नृत्यले हाम्रो लोक संस्कृतिलाई जीवन्त राख्छ। यी गीतहरूमा महिलाका सुख, दुःख, पीडा र विद्रोहका स्वरहरू गुन्जिन्छन्। लोककथामा यसलाई यसरी वर्णन गरिएको छ:
सखीभिः मिलित्वा तीजं व्रज्य भजनसङ्गेन सुखम्।
समृद्धि आयुष्मान् भवेत् धर्मेण च जीवनम्॥
अर्थात्, “सखीहरूसँग मिलेर तीज पर्व मनाउँदा जीवन सुखमय, समृद्ध र धर्मयुक्त हुन्छ।”

यस पर्वले नयाँ पुस्तालाई हाम्रो सांस्कृतिक मूल्य र धार्मिक परम्पराका बारेमा जानकारी दिन्छ र उनीहरूलाई सामाजिक दायित्व र पारिवारिक सम्बन्धको महत्व सिकाउँछ।

आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा पनि तीजको व्रत र यससँग सम्बन्धित क्रियाकलापका धेरै फाइदाहरू छन्। उपवासले शरीरको पाचन प्रणालीलाई आराम दिन्छ र मेटाबोलिज्म सन्तुलित हुन्छ। यसले शरीरलाई प्राकृतिक रूपमा डिटक्सिफाई गर्न मद्दत गर्छ। पूजा, ध्यान र भजनले मानसिक तनाव कम गर्छ र मस्तिष्कको अल्फा तरंग सक्रिय हुन्छ, जसले मनलाई शान्त र स्थिर बनाउँछ। समूहमा तीज मनाउँदा सामाजिक संलग्नता बढ्छ, जसले एक्लोपन र अवसाद कम गर्न मद्दत गर्छ। महिलाहरूले आफ्ना अनुभव र भावनाहरू साटासाट गर्दा भावनात्मक सहयोग र समर्थन प्राप्त गर्छन्।

हरितालिका तीजको पर्सिपल्ट, अर्थात् भदौ शुक्ल पञ्चमीमा ऋषिपञ्चमी पर्व मनाइन्छ। यो पर्व महिलाका लागि विशेष महत्व राख्छ। यस दिन सप्तर्षि—कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वसिष्ठ—को पूजा गरिन्छ। ऋषिपञ्चमीको व्रत मासिक धर्मको समयमा हुने जानेर वा नजानेर भएका गल्तीहरूको प्रायश्चित गर्न राखिएको मानिन्छ। यस दिन ऋषिहरूको पूजा गर्दा परिवार र समाजमा ज्ञान, अनुशासन र सकारात्मक संस्कारको प्रवाह बढ्छ। ऋग्वेदमा भनिएको छ:
ऋषयो देवता यो विश्वस्य ज्ञानवर्धकः।
तस्मै नमः सततं पुण्यं वर्धयेत् जीवनम्॥
अर्थात्, “ऋषिहरू संसारको ज्ञानका स्रोत हुन्। उनीहरूको सम्मानले जीवनमा पुण्य, ज्ञान र सकारात्मक संस्कार वृद्धि गर्छ।” ऋषिपञ्चमीको दिन विशेष गरी दतिवन (अपामार्ग)ले दांतमाझ्ने र माटोले नुहाउने चलन छ, जसले शारीरिक र मानसिक शुद्धीकरणमा सहयोग पुर्याउँछ।

हरितालिका तीज र ऋषिपञ्चमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभएर जीवनमा महत्वपुर्ण पाठ सिकाउने पर्व हुन्। तीजले भक्ति, धैर्य, समर्पण र आत्मबलको महत्व बुझाउँछ भने ऋषिपञ्चमीले ज्ञान, अनुशासन र ऋषि परम्पराको सम्मान सिकाउँछ।

यी पर्वहरूले हाम्रो संस्कृति, परम्परा र धार्मिक धरोहरलाई जीवन्त राखेका छन्। केवल बाहिरी अनुष्ठान मात्र नभई यसको गहिरो अर्थ बुझेर आउँदो पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो। जबसम्म यी मूल्य कायम रहन्छन्, तबसम्म हाम्रो संस्कृति र पहिचान सुरक्षित रहनेछ। हरितालिका तीजको उपलक्ष्यमा तपाईंको जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्दछु।