-प्रेमचन्द्र झा

नैतिकता भन्नाले साँचो कुरा बोल्नु, राम्रो व्यवहार गर्नु, गलत काम नगर्नु, अरूको सम्मान गर्नु, इमानदार हुनु, र आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो। यो केवल किताबमा लेखिएको कुरा होइन, जीवनको हरेक पाटोमा लागू हुने व्यवहार हो। हामी कुन कुरा राम्रो र कुन कुरा नराम्रो हो भन्ने निर्णय पनि नैतिकताको आधारमा गर्छौं। नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशमा, जहाँ विभिन्न जात, धर्म, भाषा, र संस्कृतिका मानिसहरू एउटै समाजमा बस्छन्, त्यहाँ नैतिकता झनै महत्वपूर्ण हुन्छ। जब व्यक्ति, परिवार, समाज, संस्था, र राज्य सबैमा नैतिकता हुन्छ, तब मात्र सभ्य, समृद्ध, र न्याययुक्त देश बन्न सक्छ।

तर अहिले नेपालमा नैतिकताको स्थिति कमजोर हुँदै गएको छ। मानिसहरू पैसा, पद, पहुँच, र व्यक्तिगत फाइदाको पछि लागेर नैतिक मूल्य बिर्सँदै गएका छन्। राजनीति, प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, सञ्चार, कृषि, र सेवा सबै क्षेत्रमा अनैतिकता बढ्दो छ। यस्तो अवस्थामा नैतिकता के हो, किन हराउँदै गइरहेको छ, र कसरी पुनःस्थापित गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा गहिरो रूपमा सोच्न आवश्यक छ।

नैतिकता भनेको आत्मभान हो—आफ्नो व्यवहार, निर्णय, र सोचमा के सही हो, के गलत हो भन्ने छुट्याउने चेतना। यो कानुन होइन, तर कानुनभन्दा गहिरो प्रभाव पार्ने शक्ति हो। जसको मनमा नैतिकता हुन्छ, उसले कसैले नहेर्दा पनि राम्रो काम गर्छ, झूट बोल्दैन, चोरी गर्दैन, र अरूलाई दुःख नदिई आफ्नो काम गर्छ। नैतिकता जीवनका धेरै पक्षसँग सम्बन्धित हुन्छ—सत्यता, इमानदारी, सहिष्णुता, कर्तव्यबोध, करुणा, अनुशासन, जिम्मेवारी, आत्मसंयम, सेवा भावना, र पारदर्शिता। यी गुणहरू व्यक्ति र संस्थामा भए मात्र समाज न्यायपूर्ण र सुरक्षित हुन्छ।

नेपालमा सबैभन्दा बढी नैतिकताको प्रश्न राजनीति क्षेत्रमा उठाइन्छ। नेताहरू चुनावमा जनतालाई अनेक वाचा गर्छन्, तर सरकारमा पुगेपछि ती वाचा बिर्सन्छन्। पदको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार, आपसी लडाइँ, भागबन्डा, र पहुँचको राजनीति सामान्य भइसकेको छ। कतिपय नेताहरू जनताको सेवा गर्नुको सट्टा सत्तामा टिकिरहन, आफन्तलाई लाभ दिन, र आफू धनी बन्न राजनीति गर्छन्। दलहरूले घोषणा पत्रमा जे लेख्छन्, व्यवहारमा त्यो देखिँदैन। संसद जस्तो उच्च निकायमा पनि विचारभन्दा शक्ति प्रदर्शन बढी देखिन्छ।

राजनीतिक नैतिकता भन्नाले सत्ताको लोभ नलिने, जनतासँग गरेको वाचा पूरा गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिलाई व्यक्तिगत सम्पत्ति नठान्ने, पारदर्शी निर्णय गर्ने, भ्रष्टाचार नगर्ने, र राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिने हो। नेताहरू नैतिक भए मात्र जनताले पनि राजनीतिलाई सम्मान गर्छन्।

सरकारी कर्मचारीहरूलाई प्रायः “जनताको सेवक” भनिन्छ, तर आजको यथार्थ त्योभन्दा टाढा छ। सरकारी कार्यालयमा काम गराउन जानु भनेको घण्टौँ कुर्नु, फाइल खोज्नु, सिफारिस ल्याउनु, र कतिपय अवस्थामा घूस खुवाउनु हो। धेरैजसो कर्मचारी ढिलो पुग्छन्, समयमै फाइल हेरिदिँदैन, र सेवाग्राहीसँग हेलचेक्र्याउँ गर्छन्। कतिपयले ठूला नेतासँगको पहुँच देखाएर गैरकानुनी काम गरिदिन्छन्। सरकारी योजना, अनुदान, ठेक्कापट्टा, भर्ना, सरुवा आदिमा पारदर्शिता नभएको गुनासो सर्वत्र छ। राष्ट्रसेवक कर्मचारीमा कार्यक्षमता, समयपालन, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व, सेवा भावना, इमानदारी, र कर्तव्यप्रति निष्ठा हुनु जरुरी छ।

महिला समाजको आधा हिस्सा हुन्। उनीहरू घर, समाज, र राष्ट्रको विकासमा समान रूपमा महत्वपूर्ण छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा, रोजगार, राजनीति, र कानुनी अधिकारमा प्रगति भए पनि व्यवहारिक रूपमा महिलामा अझै धेरै समस्या छन्। केही महिला सशक्त भए पनि अवसरको दुरुपयोग, पहुँचको राजनीति, र अनैतिक क्रियाकलापमा संलग्न हुने प्रवृत्ति देखिन्छ। महिला सशक्तीकरण केवल कानुनी अधिकारले होइन, नैतिक जिम्मेवारीले पनि पूर्ण हुन्छ।

विद्यार्थीहरू राष्ट्रको भविष्य हुन् भन्ने भनाइ सबैले सुनेका छन्। तर आजका विद्यार्थीहरू राजनीतिक प्रभावमा परेर पढाइभन्दा बढी दबाब सिर्जना गर्ने, हड्ताल, तोडफोड, नकल, र अनुशासनहीनतामा संलग्न हुने प्रवृत्ति बढेको छ। शिक्षा केवल किताबको ज्ञान होइन, जीवनको आचरण हो। विद्यार्थीमा समयको मूल्य बुझ्ने, इमानदारीपूर्वक अध्ययन गर्ने, शिक्षक र अभिभावकको सम्मान गर्ने, र विचार–व्यवहारमा सन्तुलन राख्ने क्षमता विकास गर्न आवश्यक छ।

नेपालको ठूलो जनसंख्या कृषि पेशामा निर्भर छ। किसानलाई देशको मेरुदण्ड भनिए पनि उनीहरूको अवस्था कमजोर हुँदै गएको छ। सरकारी अनुदान, सहुलियत ऋण, बीउबिजन, र मलखाद समयमै किसानसम्म पुग्दैन। केही किसानले अनुदानको दुरुपयोग गर्ने, झूटा कागजात बनाउने, सहकारीमा अनियमितता गर्ने जस्ता गतिविधि पनि देखिन्छन्। अर्कोतर्फ, सरकारी कमजोरी र बजार व्यवस्थापनको अभावले किसानहरू हतोत्साहित भएका छन्। किसानमा इमानदारी, सहयोगी भावना, पारदर्शिता, र मिसावटविहीन उत्पादन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

व्यापारीहरू समाजका आर्थिक इञ्जिन हुन्। तर आज व्यापारिक नैतिकता कमजोर हुँदै गएको छ। नाफाका लागि नापतौलमा बेइमानी, म्याद सकिएको सामान बेच्ने, गुणस्तरहीन उत्पादन, मिसावट, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, मूल्य बढाउने, कर नतिर्ने, र अनुगमन छल्ने प्रवृत्ति बढेको छ। व्यापार केवल मुनाफाका लागि होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्वसहितको पेशा हो।

सम्मानित पेशाकर्मी—डाक्टर, इन्जिनियर, पत्रकार, शिक्षक—प्रति समाजमा ठूलो आदर छ। तर हाल यिनै क्षेत्रमा पनि नैतिक गिरावट देखिन्छ। डाक्टरमा करुणा, संवेदनशीलता, र बिरामीप्रतिको सहानुभूति; इन्जिनियरमा गुणस्तरीयता, पारदर्शिता, र प्राविधिक इमानदारी; पत्रकारमा सत्य, निष्पक्षता, र जनहित; शिक्षकमा आत्मबल, ज्ञानप्रतिको निष्ठा, र विद्यार्थीप्रतिको माया अनिवार्य छ।

आजको युग सञ्चारको हो। मिडिया र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव अत्यन्त बलियो छ। तर सत्यभन्दा सनसनी, सूचना भन्दा अफवाह, र शिक्षाप्रदभन्दा विवादास्पद सामग्री बढी देखिन्छ। पुष्टि नगरी समाचार बनाउने, सामाजिक सञ्जालमा अफवाह फैलाउने, चरित्र हत्या गर्ने, र जातीय घृणा फैलाउने गतिविधि बढेको छ। सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सत्य, विवेक, शिष्टता, र सहनशीलता हुनु अत्यावश्यक छ।

समाजको आधार नागरिक नै हो। हरेक नागरिकले आफ्नो ठाउँबाट नैतिक आचरण सुरु गरे समाज बदलिन धेरै समय लाग्दैन। सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर नगर्नु, लाइनमा पालो मान्नु, कर तिर्नु, झूट नबोल्नु, सवारी नियम पालना गर्नु, र छिमेकीसँग सद्भाव राख्नु—यी नै हाम्रो दैनिक नैतिकता हुन्।

नैतिकता पुनःस्थापित गर्नका लागि—

शिक्षा प्रणालीमा बाल्यकालदेखि मूल्य–आधारित शिक्षा दिनुपर्छ।

शिक्षक, अभिभावक, र समाजले व्यवहारबाट उदाहरण दिनुपर्छ।

धार्मिक र सांस्कृतिक संस्थाले मानवता र सदाचारको प्रचार गर्नुपर्छ।

सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार प्रयोगलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।

भ्रष्टाचार र पदको दुरुपयोग गर्ने जो–कोहीलाई कडा कारबाही गर्नुपर्छ।

सामुदायिक तहमा गोष्ठी, नाटक, कविता, लेखनजस्ता गतिविधिबाट नैतिक चेतना फैलाउनुपर्छ।

नैतिक व्यक्ति, संस्था, वा नेतृत्वलाई सार्वजनिक सम्मान गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

नैतिकता केवल आदर्श होइन, यो व्यवहार हो। मानिसमा नैतिकता बलियो भए समाज स्वतः सुरक्षित, न्यायपूर्ण, र शान्त हुन्छ। नेपालका आजका संकट—भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता, सेवा प्रवाहमा कमजोरी, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गिरावट, र सामाजिक असहिष्णुता—यी सबैको मूल कारण नै नैतिकताको कमी हो। त्यसैले अब समय आएको छ कि हामी सबै—राजनीतिज्ञ, कर्मचारी, महिला, विद्यार्थी, किसान, व्यापारी, पेशाकर्मी, मिडिया, र सामान्य नागरिक—आ–आफ्नो स्थानबाट नैतिकताको अभ्यासमा लागौं। व्यक्तिको आत्मा शुद्ध भए समाज स्वतः सबल हुन्छ, र राष्ट्र न्याययुक्त, समावेशी, स्वाभिमानी, र समृद्ध बन्छ।

(झा, प्रेस चौतारी नेपालका केन्द्रीय सदस्य तथा नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका पूर्व अध्यक्ष)