नैतिकता भन्नाले सत्य बोल्नु, राम्रो व्यवहार गर्नु, गलत काम नगर्नु, अरूको सम्मान गर्नु, इमानदार हुनु र आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु हो। यो केवल किताबमा मात्र लेखिएको कुरा होइन, हाम्रो जीवनको हरेक पाटोमा लागू हुने व्यवहार हो। हामी कुन कुरा राम्रो र कुन कुरा नराम्रो हो भन्ने निर्णय नैतिकताको आधारमा गर्छौं। नेपाल जस्तो विविधताले भरिएको देशमा, जहाँ विभिन्न जात, धर्म, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू एउटै समाजमा बस्छन्, नैतिकता झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। जब व्यक्ति, परिवार, समाज, संस्था र राज्य सबैमा नैतिकता हुन्छ, तब मात्र सभ्य, समृद्ध र न्याययुक्त राष्ट्र बन्न सक्छ।
तर अहिले नेपालमा नैतिकताको स्थिति दिन प्रतिदिन कमजोर हुँदै गएको छ। मानिसहरू पैसा, पद, पहुँच र व्यक्तिगत फाइदाको पछि लागेर नैतिक मूल्य बिर्सिरहेका छन्। राजनीति, प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, सञ्चार, कृषि र सेवासहित सबै क्षेत्रमा अनैतिकता बढ्दो छ। यस्तो अवस्थामा नैतिकता के हो, किन हराउँदै गइरहेको छ, र कसरी पुनःस्थापना गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा गहिरो सोच आवश्यक छ।
नैतिकता भनेको आत्मभान हो—आफ्नो व्यवहार, निर्णय र सोचमा के सही हो र के गलत हो भन्ने छुट्याउने चेतना। यो कुनै कानून होइन, तर यसले कानुनभन्दा गहिरो प्रभाव पार्छ। जसको मनमा नैतिकता हुन्छ, उसले कसैले नहेर्दा पनि राम्रो काम गर्छ, झूट बोल्दैन, चोरी गर्दैन र अरूलाई दुख नदिई आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्छ। नैतिकता जीवनका धेरै पक्षसँग जोडिएको हुन्छ—सत्यता, इमानदारी, सहिष्णुता, कर्तव्यबोध, करुणा, अनुशासन, जिम्मेवारी, आत्मसंयम, सेवा भावना र पारदर्शिता। यी गुणहरू व्यक्ति र संस्थामा हुँदा मात्र समाज न्यायपूर्ण र सुरक्षित हुन्छ।
नेपालमा नैतिकताको प्रश्न सबैभन्दा बढी राजनीति क्षेत्रमा उठाइन्छ। नेताहरूले चुनावमा जनतालाई थुप्रै वाचा गर्छन्, तर सरकारमा पुगेपछि ती वाचा बिर्सन्छन्। पदको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार, आपसी लडाइँ, भागबन्डा र पहुँचको राजनीति आज सामान्य बनेको छ। कतिपय नेताहरू जनताको सेवा गर्नुको सट्टा सत्तामा टिकिरहन, आफन्त र कार्यकर्तालाई लाभ दिन, र आफू धनी बन्न मात्र राजनीति गर्छन्। दलहरूको घोषणापत्रमा लेखिएको कुरा व्यवहारमा देखिँदैन। संसदजस्तो उच्च निकायमा विचारभन्दा शक्ति प्रदर्शन बढी हुन्छ। राजनीतिक नैतिकता भन्नाले सत्ताको लोभ नलिने, जनतासँग गरेको वाचा पूरा गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नो सम्पत्ति नठान्ने, पारदर्शी निर्णय गर्ने, भ्रष्टाचार नगर्ने र राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिने हो। नेताहरू नैतिक भए मात्र जनताले पनि राजनीतिलाई सम्मान गर्न थाल्छन्।
सरकारी कर्मचारीहरूलाई “जनताको सेवक” भनिन्छ, तर वास्तविकता त्यस्तो छैन। सरकारी कार्यालयमा काम गराउन जानु भनेको घण्टौँ कुर्नु, फाइल खोज्नु, सिफारिस ल्याउनु, र कहिलेकाहीँ घूस दिनु हो भन्ने बुझिन्छ। धेरै कर्मचारी ढिलो पुग्छन्, फाइल समयमै हेर्दैनन् र सेवाग्राहीलाई हेलचेक्र्याउँ गर्छन्। ठूला नेतासँगको सम्बन्ध देखाएर गैरकानुनी काम गरिदिने प्रवृत्ति पनि छ। सरकारी योजना, अनुदान, ठेक्का, भर्ना र सरुवामा पारदर्शिता नहुनु सामान्य गुनासो हो। राष्ट्रसेवक कर्मचारीमा कार्यक्षमता, समयपालन, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व, सेवा भावना र इमानदारी हुन आवश्यक छ।
महिलाहरू समाजको आधा हिस्सा हुन् र घर, समाज तथा राष्ट्रको विकासमा समान रूपमा महत्वपूर्ण छन्। तर लामो समयसम्म महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकजस्तो व्यवहार गरिएको इतिहास छ। पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा, रोजगार, राजनीति र कानुनी अधिकारमा प्रगति भए पनि व्यवहारमा उनीहरू अझै धेरै समस्यामा छन्। केही महिला सशक्त भए पनि अवसरको दुरुपयोग, पहुँच र राजनीतिक संलग्नताको कारण अनैतिक गतिविधिमा संलग्न हुने उदाहरण छन्। महिलामा आत्मसम्मान, पारिवारिक जिम्मेवारी, सामाजिक न्यायमा विश्वास, इमानदारी र सहिष्णुता हुनु जरुरी छ। महिला सशक्तीकरण कानुनी अधिकार मात्र होइन, नैतिक जिम्मेवारीबाट पनि पूर्ण हुन्छ।
विद्यार्थीहरू राष्ट्रको भविष्य हुन् भन्ने भनाइ सबैले सुनेका छन्। तर आजका विद्यार्थीहरू राजनीतिक दलका समर्थक भएर पढाइभन्दा बढी दबाबको राजनीतिमा लाग्ने प्रवृत्ति बढेको छ। शिक्षण संस्थामा हड्ताल, तोडफोड, गुरु-शिष्य सम्बन्धमा गिरावट, नकल र अनुशासनहीनता नैतिक मूल्यको ह्रासका उदाहरण हुन्। शिक्षा केवल किताबको ज्ञान होइन, जीवनको आचरण हो। विद्यार्थीमा समयको मूल्य बुझ्ने, इमानदारीपूर्वक अध्ययन गर्ने, शिक्षक र अभिभावकको सम्मान गर्ने र विचार तथा व्यवहारमा सन्तुलन राख्ने क्षमता विकास हुनु आवश्यक छ।
कृषि पेशामा आश्रित किसानहरू देशका मेरुदण्ड हुन्। तर उनीहरूको अवस्था दिन प्रतिदिन कमजोर हुँदै गएको छ। सरकारले घोषणा गर्ने अनुदान, सहुलियत ऋण, बीउबिजन र मलखाद समयमै किसानसम्म पुग्दैन। कतिपय किसानले अनुदानको दुरुपयोग गर्ने, झूटा कागजात बनाउने र सहकारीमा अनियमितता गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। अर्कोतर्फ, सरकारको कमजोरी र बजार व्यवस्थापनको अभावले किसानहरू हतोत्साहित भएका छन्। किसानमा इमानदारी, सहयोगी भावना, पारदर्शिता र शुद्ध उत्पादन आवश्यक छ।
व्यापारीहरू समाजका आर्थिक इञ्जिन हुन्। तर आज व्यापारिक नैतिकता कमजोर हुँदै गएको छ। नाफाको लोभमा नापतौलमा बेइमानी, म्याद सकिएको सामान बेच्ने, गुणस्तरहीन उत्पादन, मिसावट, कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने, मूल्य बढाउने र कर नतिर्ने जस्ता कार्य बढेका छन्। व्यापार केवल मुनाफाका लागि होइन, समाजप्रतिको उत्तरदायित्वसहितको पेशा हो। व्यापारीमा सत्य, पारदर्शी कारोबार, गुणस्तरको सम्मान, करको पालन र ग्राहकको सम्मान हुनु जरुरी छ।
विभिन्न पेशामा संलग्न व्यक्ति — डाक्टर, इन्जिनियर, पत्रकार, शिक्षक — समाजमा आदरणीय मानिन्छन्। तर हाल यिनै पेशामा पनि नैतिकताको गिरावट देखिएको छ। डाक्टरमा करुणा, संवेदनशीलता र बिरामीप्रतिको सहानुभूति; इन्जिनियरमा गुणस्तरीयता, पारदर्शिता र प्राविधिक इमानदारी; पत्रकारमा सत्य, निष्पक्षता र जनहित; शिक्षकमा आत्मबल, ज्ञानको निष्ठा र विद्यार्थीप्रतिको माया अनिवार्य छ।
आजको युग सञ्चारको युग हो। मिडिया र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव अत्यन्त बलियो छ। तर सूचना भन्दा अफवाह, सत्य भन्दा सनसनी, शिक्षाप्रद भन्दा विवादास्पद सामग्री बढी प्रस्तुत हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ। पुष्टि नगरी समाचार बनाउने, सामाजिक सञ्जालमा झूठो सूचना फैलाउने, चरित्र हत्या गर्ने वा जातीय घृणा फैलाउने कार्य अनैतिक हुन्। मिडिया र प्रयोगकर्तामा सत्य, विवेक, शिष्टता र सहनशीलता हुनु अनिवार्य छ।
समाजको आधार नै नागरिक हुन्। प्रत्येक नागरिकले आफ्नो ठाउँबाट नैतिक व्यवहार गर्न थाले समाज परिवर्तनमा धेरै समय लाग्दैन। सार्वजनिक स्थानमा फोहोर नगर्नु, पालो पालना गर्नु, कर तिर्नु, झूट नबोल्नु, सवारी नियम पालन गर्नु र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु नै नैतिकता हो। कानुन नलाग्ने ठाउँमा अनैतिक काम गर्न खोज्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ।
नैतिकता पुनःस्थापना गर्न शिक्षा प्रणालीमा मूल्य–आधारित शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्छ, अभिभावक र शिक्षकले व्यवहारबाट उदाहरण देखाउनुपर्छ, धार्मिक संस्थाले सदाचारको प्रचार गर्नुपर्छ, सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ, भ्रष्टाचार र अनियमिततामा कडा कारबाही गर्नुपर्छ, र नैतिक व्यक्ति वा संस्थालाई सार्वजनिक सम्मान गर्नुपर्छ।
नैतिकता केवल आदर्श होइन, व्यवहार हो। जब मानिसमा नैतिकता बलियो हुन्छ, समाज सुरक्षित, न्यायपूर्ण र शान्त बन्छ। तर नैतिकता कमजोर हुँदा कानुनले मात्र सब कुरा रोक्न सक्दैन। आज नेपालका संकट — भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता, सेवा प्रवाहको कमजोरी, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गिरावट — सबैको मूल कारण नै नैतिकताको कमी हो। व्यक्ति, संस्था र राज्य नैतिक भए कानुन, नीति, योजना र विकास सफल हुन्छन्। त्यसैले अब सबै — राजनीतिज्ञ, कर्मचारी, महिला, विद्यार्थी, किसान, व्यापारी, पेशाकर्मी, मिडिया र नागरिक — आ–आफ्नो ठाउँबाट नैतिकता अभ्यासमा लाग्नुपर्छ। व्यक्तिको आत्मा शुद्ध भए समाज स्वतः सबल हुन्छ, अनि मात्र राष्ट्र बन्न सक्छ — न्याययुक्त, समावेशी, स्वाभिमानी र समृद्ध।
(झा — प्रेस चौतारी नेपालका केन्द्रीय सदस्य तथा नेपाल पत्रकार महासंघ रौतहट शाखाका पूर्व अध्यक्ष हुन )
