२३ असोज, काठमाडौं — जुम्ला सिंजा गाउँपालिका–२ का किसानहरूले झण्डै एक दशकअघि आफ्नो खेतमा कोदो रोप्न छाडेका थिए। गाउँमा कोदोको महत्व घट्दै गएकाले र बजारमा माग नदेखिएकाले उनले त्यसलाई बेवास्ता गरेका थिए। तर अहिले कोदोको पिठोको माग तीव्र बढेपछि उनी पछुतो मान्न थालेका छन्।
हाल जुम्लाको एक नगरपालिका र सात गाउँपालिकाका ६० वटै वडामा कोदो खेती हुने गरे पनि यसको क्षेत्रफल भने घट्दै गएको छ। स्थानीय बासिन्दा जीवनबहादुर बुढाले भने, “बजारमा माग धेरै छ तर खेतमा कोदो देखिँदैन।” अधिकांश किसानहरूले कोदो खेती छाडेर तरकारी तथा नगदेबालीतर्फ ध्यान दिन थालेका छन्।
शारीरिक स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिने कोदोको माग शहरी क्षेत्रमा उच्च छ। खलंगा बजारमा अर्गानिक वस्तुको व्यापार गर्दै आएका तिला–१ रारागाउँका अर्जुन बुढाका अनुसार कोदोको माग र मूल्य दुवै बढिरहेको छ। “तर किसानहरूले अझै पनि यो सम्भावनायुक्त बालीलाई बेवास्ता गरिरहेका छन्,” उनले बताए।
उनको पसलबाट आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूले राराताल हुँदै खलंगा आउँदा कोदोको पिठो किनेर लैजाने गरेका छन्। हाल उनी प्रतिकेजी दुई सय रुपैयाँमा कोदोको पिठो बिक्री गर्दै आएका छन्।
एक समय दुर्गम बारीहरू कोदोले भरिएका देखिन्थे, तर अहिले ती जमिन प्रायः बाँझो छन्। जिल्ला कृषि विकास कार्यालयका अनुसार अहिले जिल्लामा २,७४० हेक्टरमा मात्रै कोदो खेती भइरहेको छ, जसबाट ३,८५० मेट्रिक टन उत्पादन भएको छ। यो उत्पादन अघिल्ला वर्षहरू भन्दा निकै कम हो।
कार्यालय प्रमुख रामभक्त अधिकारीका अनुसार कोदो औषधीय गुणयुक्त बालीको रूपमा पनि चिनिन्छ। तर पुराना पुस्ता बुढिँदै जाँदा र युवा पुस्ता खेतीमा आकर्षित नहुँदा कोदोको उत्पादनमा गिरावट आएको हो। सहरीकरणको चापले पनि खेत बाँझो बनाउँदै लगेको छ।
कोदो कम मेहनतमा उत्पादन हुने, पोषणयुक्त बाली हो। परम्परागत शैलीमा स्थानीय जातका बीउ प्रयोग गरी मकैसँग मिसाएर लगाइने कोदो पहिलेजस्तै आज पनि सबै गाउँबस्तीमा रोपिन्छ, तर मात्रा घट्दो छ।
पहिले खाद्यान्नका रूपमा प्रयोग हुने कोदो अहिले अधिकजसो मदिरा उत्पादनमा सीमित भएको छ। सडक विस्तारसँगै सहरबाट चामल, गहुँ जस्ता अन्न गाउँमा भित्रिन थालेपछि पोषिलो कोदो बाली ओझेलमा परेको हो।
यद्यपि, खलंगाका होटेल, रेस्टुराँ र होमस्टेहरूमा भने कोदोबाट बनेका परिकार—जस्तै ढिंडो, रोटी, सेलरोटी, केक र कोदोको मदिरा—प्रस्तुत गरिन थालेका छन्, जसले स्थानीय उत्पादनको माग अझै बढाउने सम्भावना देखिएको छ।
