मानव सभ्यताको इतिहासलाई गहिरिएर हेर्ने हो भने एउटा सत्य सधैँ प्रस्ट देखिन्छ । कुनै पनि समाज ज्ञानबिना समुन्नत बन्न सकेन, र कुनै पनि ज्ञान योग्य गुरुको मार्गदर्शनबिना पुस्तौँसम्म जीवित रहन सकेन । सभ्यता निर्माण गर्ने व्यक्तिहरू थिए, तर ती व्यक्तित्वलाई निर्माण गर्ने गुरु थिए । त्यसैले पूर्वीय दर्शनले गुरुको स्थानलाई शिक्षक वा विद्वानको सीमित परिभाषाभित्र बाँधेन । उहाँलाई अज्ञानको अन्धकारबाट चेतनाको प्रकाशतर्फ डोर्‍याउने पथप्रदर्शकका रूपमा सम्मान गर्‍यो । गुरु पूर्णिमा त्यही अमूल्य गुरु परम्पराप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र आत्मचिन्तन व्यक्त गर्ने पावन अवसर हो ।

आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने गुरु पूर्णिमालाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ । यसै दिन महर्षि कृष्ण द्वैपायन वेदव्यासको अवतरण भएको विश्वास गरिन्छ । वेदव्यासले चार वेदलाई व्यवस्थित गर्नुभयो, महाभारतको रचना गर्नुभयो, अठार पुराणको सम्पादन गर्नुभयो र ब्रह्मसूत्रमार्फत वेदान्त दर्शनलाई सुसङ्गठित स्वरूप दिनुभयो । उहाँको महानता केवल यति मात्र थिएन कि उहाँले धेरै ग्रन्थ लेख्नुभयो । उहाँको वास्तविक योगदान ज्ञानलाई समयको गर्भमा हराउन नदिई व्यवस्थित रूपमा भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने आधार तयार गर्नु थियो । त्यसैले उहाँलाई केवल एक ऋषिका रूपमा होइन, सम्पूर्ण ज्ञान परम्पराका आदिगुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।

तर गुरु पूर्णिमाको अर्थ वेदव्यासको स्मरणमा मात्र सीमित छैन । यो दिनले हजारौँ वर्षदेखि प्रवाहित हुँदै आएको गुरु–शिष्य परम्पराको मूल्य सम्झाउँछ । यस्तो परम्परा, जहाँ गुरुबाट शिष्यमा केवल शब्द पुग्दैन, संस्कार पुग्छ; केवल सिद्धान्त पुग्दैन, जीवन हेर्ने दृष्टि पुग्छ; केवल सूचना हस्तान्तरण हुँदैन, चेतना जागृत हुन्छ । यही कारणले प्राचीन गुरुकुलमा शिक्षा भनेको पुस्तकको ज्ञान हासिल गर्नु मात्र थिएन । त्यहाँ अनुशासन, सेवा, आत्मसंयम, श्रम, विनम्रता र चरित्र निर्माणलाई शिक्षाको अभिन्न अङ्ग मानिन्थ्यो । ज्ञानको मूल्य परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुमा होइन, जीवनलाई सत्य र मर्यादाको मार्गमा अघि बढाउनुमा थियो ।

वेदहरूमा “गुरु” शब्द आजको जस्तो औपचारिक अर्थमा धेरै प्रयोग नभए पनि सम्पूर्ण वैदिक परम्परा गुरु–शिष्य सम्बन्धमै आधारित छ । ऋषिहरूले आफूलाई ज्ञानका स्वामी कहिल्यै मानेनन् । उनीहरू सत्यका अन्वेषक थिए । प्रकृति, जीवन र ब्रह्माण्डको गहिरो अध्ययनबाट प्राप्त अनुभूतिलाई उनीहरूले आफ्ना शिष्यमार्फत समाजमा प्रवाहित गरे । त्यसैले वैदिक संस्कृतिमा ज्ञान कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति थिएन । त्यो सम्पूर्ण मानवताको साझा धरोहर थियो, जसलाई सुरक्षित राख्ने र पुस्तौँसम्म जीवित बनाइराख्ने जिम्मेवारी गुरुहरूले निर्वाह गरे ।

उपनिषद्हरूमा पुग्दा गुरुको अवधारणा अझ गहिरो र जीवनमुखी बन्छ । मुण्डक उपनिषद्को प्रसिद्ध वचन “तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्” ले परम सत्यको अनुभूति गर्न चाहने साधकले योग्य गुरुको शरण लिनुपर्ने बताउँछ । यसको अर्थ आफ्नो विवेक त्याग्नु होइन, अनुभवले परिपक्व भएको मार्गदर्शन स्वीकार गर्नु हो । पुस्तकले सिद्धान्त सिकाउन सक्छ, नक्साले गन्तव्य देखाउन सक्छ, तर जीवनको कठिन यात्रामा पाइला कसरी चाल्ने भन्ने कुरा अनुभवबाट मात्र सिक्न सकिन्छ । गुरु त्यही अनुभवको जीवित स्वरूप हुन् ।

कठोपनिषद्मा नचिकेता र यमराजबीच भएको संवादले गुरु–शिष्य सम्बन्धको गहिरो अर्थ प्रकट गर्छ । नचिकेताले मृत्यु र आत्माको रहस्य जान्न चाहन्छ । यमराजले धन, वैभव, दीर्घायु र अनेक भौतिक सुखको प्रस्ताव राख्छन् । तर नचिकेता विचलित हुँदैन । अन्ततः यमराजले आत्मविद्याको उपदेश दिन्छन् ।  सत्यको खोजमा धैर्य, निष्ठा र जिज्ञासा अनिवार्य हुन्छ । गुरुले ज्ञान दिनुहुन्छ, तर ज्ञान ग्रहण गर्ने पात्रता भने शिष्यले आफ्नै आचरणबाट निर्माण गर्नुपर्छ ।

छान्दोग्य उपनिषद्मा उद्दालक ऋषि र श्वेतकेतुको संवाद पनि त्यत्तिकै अर्थपूर्ण छ । धेरै अध्ययन गरेर फर्किएका श्वेतकेतु आफूलाई विद्वान् ठान्न थालेका थिए । तब उद्दालकले सरल उदाहरणमार्फत ज्ञान र अहङ्कारबीचको अन्तर बुझाउँदै अन्ततः “तत्त्वमसि” अर्थात् “तिमी त्यही परम सत्य हौ” भन्ने महावाक्य उच्चारण गर्नुभयो ।  गुरुले शिष्यलाई नयाँ सत्य दिँदैनन्, बरु उसभित्र पहिलेदेखि नै विद्यमान सत्यलाई चिन्ने दृष्टि प्रदान गर्छन् । शिक्षा बाहिरबाट भरिने वस्तु होइन, भित्रको चेतना जागृत हुने प्रक्रिया हो ।

भगवद्गीतामा यही दर्शन व्यवहारिक जीवनसँग जोडिएको छ । कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा अर्जुनसँग शक्ति, ज्ञान र अनुभव सबै थियो, तर मन द्विविधाले भरिएको थियो । श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आदेश दिनुभएन । उहाँले संवाद गर्नुभयो, प्रश्नहरूको उत्तर दिनुभयो, कर्म, ज्ञान, भक्ति र योगका विविध आयाम बुझाउनुभयो । अन्त्यमा उहाँले भन्नुभयो,
“यथेच्छसि तथा कुरु”
अर्थात् ”
अब तिमीलाई जे उचित लाग्छ, त्यही गर ।” यही साँचो गुरुको परिचय हो । गुरुले शिष्यको स्वतन्त्रता खोस्नुहुन्न, बरु स्वतन्त्र र सही निर्णय गर्न सक्ने विवेक जगाइदिनुहुन्छ ।

यही कारणले पूर्वीय दर्शनमा गुरुको सम्मान उहाँको विद्वत्ताभन्दा पनि उहाँले जगाएको चेतनाका कारण गरिएको हो । ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउन सक्छ, तर चेतनाले मात्र उसलाई उत्तरदायी बनाउँछ । दक्षता बिना विकास सम्भव छैन, तर विवेक र नैतिकता बिना विकासले मानवतालाई सुरक्षित राख्न सक्दैन । आज प्रविधिले संसारलाई सानो बनाइदिएको छ, सूचना केही क्षणमै हातहातमा पुग्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ, तर मानिसको भित्री प्रश्न भने उस्तै छन् । जीवनको अर्थ के हो? सत्य के हो? सुख किन क्षणिक हुन्छ? शान्ति कहाँ पाइन्छ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने यात्रा आज पनि समाप्त भएको छैन । त्यसैले गुरु पूर्णिमा केवल परम्परा निर्वाह गर्ने दिन होइन, ज्ञान र चेतना, गुरु र शिष्य तथा जीवन र सत्यबीचको सम्बन्धलाई पुनः सम्झने र आत्मसात् गर्ने अवसर हो ।

युग बदलिन्छ, समयका आवश्यकता बदलिन्छन्, ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यमहरू बदलिन्छन्, तर एउटा कुरा बदलिँदैन, मानिसको सत्य खोज्ने स्वभाव । आज हामी सूचना प्रविधिको उत्कर्षमा छौँ । केही क्षणमै संसारका उत्कृष्ट पुस्तक, अनुसन्धान र विचारहरू हाम्रो हातमा पुग्छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ता जस्ता प्रविधिले जटिल प्रश्नहरूको उत्तर पनि तुरुन्त दिन थालेका छन् । तर यति धेरै ज्ञानस्रोतको उपलब्धताबीच पनि एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ, के सूचना बढ्दै जाँदा मानिस पनि त्यति नै परिपक्व बन्दै गएको छ त ?

जानकारी हुनु र जागृत हुनु एउटै कुरा होइन । धेरै कुरा जान्नु र सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्नु पनि एउटै कुरा होइन । आज मानिससँग तथ्य धेरै छन्, तर धैर्य कम छ । सम्पर्क धेरै छन्, तर सम्बन्ध कमजोर छन् । अभिव्यक्तिका माध्यम धेरै छन्, तर आत्मसंवाद कम हुँदै गएको छ । यही अन्तरलाई बुझाउने व्यक्तित्व नै गुरु हुन् । उहाँले नयाँ सूचना थप्नुहुन्न, बरु जीवनलाई हेर्ने दृष्टि परिष्कृत गरिदिनुहुन्छ ।

यही कारणले पूर्वीय चिन्तनले ज्ञानलाई केवल बौद्धिक उपलब्धि मानेन । ज्ञानको वास्तविक मूल्य त्यसले मानिसको चरित्रमा ल्याएको परिवर्तनबाट मापन गरियो । यदि अध्ययनले विनम्रता बढाएन भने त्यो अध्ययन अधुरो छ । यदि सफलताले करुणा जन्माएन भने त्यो सफलता अपूर्ण छ । यदि शिक्षाले सत्य बोल्ने साहस दिएन भने त्यो शिक्षा केवल प्रमाणपत्रमा सीमित रहन्छ । गुरुको स्पर्शले ज्ञानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ । यही रूपान्तरण नै शिक्षाको वास्तविक उद्देश्य हो ।

आज संसारले दक्ष मानिसहरूको कमी भोगिरहेको छैन । वैज्ञानिक, प्राविधिक, चिकित्सक, व्यवस्थापक र उद्यमीहरूको सङ्ख्या निरन्तर बढिरहेको छ । तर त्यही समाजमा नैतिक सङ्कट, अविश्वास, हिंसा, मानसिक तनाव र सम्बन्धहरूको विघटन पनि बढिरहेको छ । यसले एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छ, सभ्यताको विकास र चेतनाको विकास सधैँ सँगसँगै हुँदैन । बाहिरी प्रगति तीव्र हुन सक्छ, तर भित्री विकासका लागि अझै पनि आत्मअनुशासन, चिन्तन र मार्गदर्शन आवश्यक पर्छ ।

यही सन्दर्भमा गुरु र शिक्षकबीचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । शिक्षकले विषयवस्तु सिकाउनुहुन्छ, तर गुरुले दृष्टिकोण निर्माण गर्नुहुन्छ । शिक्षकले पेशा रोज्न मद्दत गर्न सक्नुहुन्छ, गुरुले जीवन रोज्ने आधार दिनुहुन्छ । शिक्षकले बुद्धिलाई प्रशिक्षित गर्नुहुन्छ, गुरुले बुद्धिसँगै अन्तःकरणलाई पनि परिष्कृत गर्नुहुन्छ । त्यसैले गुरु हुनु पद होइन, जिम्मेवारी हो । यो ज्ञानको प्रदर्शनभन्दा धेरै चरित्रको प्रमाण हो ।

पूर्वीय परम्पराले शिष्यत्वलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको छ । राम्रो गुरुको खोज गर्नुभन्दा पहिले राम्रो शिष्य बन्न सक्नु आवश्यक छ । जिज्ञासा, विनम्रता, धैर्य, सत्य स्वीकार गर्ने साहस र निरन्तर आत्मसुधारको इच्छा नभएसम्म कुनै पनि ज्ञानले गहिरो प्रभाव पार्न सक्दैन । ज्ञानको ढोका बाहिरबाट खोलिँदैन, त्यो भित्रबाट खुल्छ । गुरुले ढोका देखाइदिनुहुन्छ, तर त्यसलाई खोल्ने निर्णय शिष्यकै हातमा हुन्छ ।

आजको समाजमा अर्को चुनौती पनि देखिन्छ । धेरै मानिस प्रेरणादायी वक्ता खोजिरहेका छन्, तर जीवनलाई बदल्ने मार्गदर्शक खोजिरहेका छैनन् । प्रेरणाले केही समय उत्साह दिन सक्छ, तर संस्कारले जीवनभर दिशा दिन्छ । लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर प्रामाणिकता दीर्घकालीन हुन्छ । त्यसैले गुरुको मूल्य उहाँका अनुयायीको सङ्ख्याले होइन, उहाँको सम्पर्कमा आएपछि मानिसको जीवनमा आएको सकारात्मक परिवर्तनले निर्धारण हुन्छ ।

वास्तवमा साँचो गुरुको उपस्थिति त्यहाँ महसुस हुन्छ, जहाँ मानिस आफ्नो सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज, राष्ट्र र समग्र मानवताको हितबारे सोच्न थाल्छ । गुरुले केवल सफल मानिस बनाउने प्रयास गर्नुहुन्न, असल मानिस निर्माण गर्ने प्रयास गर्नुहुन्छ । किनकि असल मानिसहरूको निर्माण बिना सभ्य समाजको निर्माण सम्भव हुँदैन ।

गुरु पूर्णिमाको सान्दर्भिकता यहीँबाट अझ स्पष्ट हुन्छ । यो कुनै एक दिन गुरुको पूजा गरेर समाप्त हुने पर्व होइन । यो आफैँलाई प्रश्न गर्ने दिन पनि हो । मैले आजसम्म के सिकेँ? सिकेको कुरा मेरो व्यवहारमा कति देखिन्छ? मेरो ज्ञानले मेरो परिवार, समाज र राष्ट्रलाई कति सकारात्मक प्रभाव पारेको छ? यस्ता प्रश्नहरूको इमानदार उत्तर खोज्ने प्रयास नै गुरु पूर्णिमाको वास्तविक साधना हो ।

अन्ततः गुरु बाहिर भेटिने व्यक्तित्व मात्र होइन, भित्र जाग्ने विवेक पनि हो । बाहिरी गुरुको उद्देश्य अन्ततः मानिसलाई आफ्नो अन्तरात्माको प्रकाशसम्म पुर्‍याउनु हो । जब सत्यप्रतिको निष्ठा, करुणा, आत्मअनुशासन र विवेक मानिसको स्वभाव बन्छ, तब गुरुको शिक्षा शब्दमा सीमित रहँदैन, जीवनमै प्रकट हुन्छ । त्यही जीवन्त चेतनाको उत्सव नै गुरु पूर्णिमा हो ।

शब्द, दृश्य र अनुभूतिमा चेतना भर्ने चराचर जगतका दृश्य-अदृश्य सम्पूर्ण गुरुहरूमा कोटी-कोटी नमन।